Wat gedrag ons vertelt: met Erasmus+ op zoek naar de vraag achter de reactie

Een leerling plakt zijn naam bij een emoticon. De leerkracht doet hetzelfde. Een klein ochtendritueel, maar er spreekt veel uit: hoe je hier binnenkomt, doet ertoe. Ook als je voor de klas staat.
Dat beeld bleef ons bij na onze Erasmus+-jobshadowing rond traumasensitief onderwijs in Nederland. Eind oktober 2026 trokken we met vier collega’s naar Eindhoven en Amsterdam: An Van Grieken, gedragscoach op campus VOX, Martine Moens, pedagogisch begeleider bij GO! Scholengroep Xpert, en Heidi Nulens en Elke Loomans van de leerlingbegeleiding van SBSO Helix.
We wilden ontdekken hoe scholen leerlingen met ingrijpende ervaringen beter kunnen ondersteunen. Al snel merkten we dat die vraag ons ook bij onszelf bracht. Hoe zitten wij erbij? Wat doet spanning met ons? En wat hebben we als team nodig om leerlingen veiligheid te kunnen bieden?
Soms zijn woorden niet de eerste stap
Onze eerste halte was Zenuwkrachtig in Eindhoven. Tijdens een workshop verkenden we hoe spanning en een gevoel van onveiligheid kunnen doorwerken in ons lichaam en gedrag.
Het beeldverhaal Het landschap van je lichaam gaf ons taal om daarover te praten. Een beeld dat bleef hangen, was de ‘schaduwgrot’. Iemand die zich daarin terugtrekt, krijg je niet zomaar mee door harder te praten of nog eens uit te leggen wat je verwacht. Soms moet er eerst iets anders gebeuren: bewegen, ruimte krijgen, opnieuw contact vinden.
We herkenden leerlingen in die beelden. En eerlijk? Ook onszelf en onze collega’s. Dat maakte het gesprek meteen breder. Traumasensitief onderwijs gaat óók over de volwassene die voor een klas staat en merkt dat de eigen spanning oploopt.

Voorspelbaarheid zit in de details
In twee Amsterdamse scholen voor speciaal onderwijs zagen we hoe een traumasensitieve aanpak zichtbaar wordt in het dagelijkse schoolleven.
De ochtendcheck-in was daar een mooi voorbeeld van. Leerlingen én leerkrachten gaven met hun naam bij een emoticon aan hoe ze zich voelden. Eenvoudig, herkenbaar en voor iedereen hetzelfde.
Die gemeenschappelijke taal zagen we ook terug in woordmuren, visuele afspraken en duidelijke verwachtingen per ruimte. Veel kleine elementen vormden samen een herkenbare structuur. Leerlingen, medewerkers en ouders weten waar ze aan toe zijn.
Ook de time-in maakte indruk: een plek waar een leerling tot rust kan komen, met nabijheid en ondersteuning. De bedoeling is om opnieuw aansluiting te vinden, zonder van dat rustmoment een straf te maken.
Het deed ons stilstaan bij onze eigen reacties. Wat zien we wanneer een leerling vastloopt? Alleen het gedrag dat de les verstoort, of ook de signalen die eraan voorafgaan? Achter gedrag kijken vraagt aandacht, oefening en soms het vermogen om onze eerste reactie even uit te stellen.
Wie zorgt voor de mensen die veiligheid bieden?
Tijdens interessant workshops op het tweede jaarcongres traumasensitief onderwijs verdiepten we ons onder meer in veilig en verbindend leiderschap. Daarbij werd een gebroken pot getoond die met gouden lijm hersteld was. Het beeld ondersteunde een gedachte die ons bijbleef: een leider hoeft niet zelf alle breuken te herstellen, maar kan wel de omstandigheden creëren waarin herstel mogelijk wordt.
Dat begint ook bij aandacht voor het team. Kunnen collega’s aangeven dat het even te veel wordt? Is er ruimte om tot rust te komen? Mag iemand zeggen: “Ik zit in het rood”?
Een collega die dan even overneemt, kan veel betekenen. Zo krijgt de ander de kans om de eigen rust terug te vinden. De veiligheid die we leerlingen willen bieden, vraagt dus ook om een werkomgeving waarin medewerkers zich gesteund voelen.

Een school mag een oefenplaats zijn
Leerlingen leren nog hoe ze met spanning, teleurstelling en conflicten kunnen omgaan. Daar hebben ze vertrouwen, begeleiding en oefenkansen voor nodig. Een moeilijk moment kan zo ook een leermoment worden, voor de leerling én voor ons.
Dat vraagt meer dan enkele nieuwe werkvormen. Tijdens de uitwisseling hoorden we hoe Koraal werkt met een implementatieplan van minstens twee jaar, met training en opvolging. Kennisontwikkeling, richting geven, relatie en regulatie krijgen daarin een plaats.
Die tijd is nodig om als team een gedeelde aanpak op te bouwen. Een check-in invoeren is één stap. Samen leren wat je vervolgens met die signalen doet, vraagt een langer gesprek.
Met goesting terug naar onze scholen
We keerden terug met concrete ideeën en vooral met zin om ermee aan de slag te gaan. Wat we kunnen toepassen, zal verschillen van school tot school. Maar overal begint het met samen kijken, bespreken en stap voor stap oefenen.
Een beeld uit onze reflectie vat dat mooi samen: enkele rode druppels kunnen een hele pot witte verf van kleur doen veranderen. Zo hopen ook wij iets in beweging te brengen, samen met onze collega’s.
Misschien begint dat morgen al met een eenvoudige vraag: “Hoe zit jij erbij vandaag?” En met de ruimte om naar het antwoord te luisteren.
An Van Grieken, Martine Moens, Heidi Nulens en Elke Loomans gingen naar Bussum in Nederland. Deze internationale leerervaring werd mogelijk gemaakt door Erasmus+ en GO! Scholengroep Xpert.





Opmerkingen